मुंबई : गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर प्लास्टर ऑफ पॅरिस (POP) गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाचा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. सहा फुटांपर्यंतच्या POP गणेशमूर्तींच्या विसर्जनासाठी कृत्रिम तलावांचा पर्याय कायम ठेवण्याचे निर्देश मुंबई उच्च न्यायालयाने दिले आहेत. त्यामुळे आगामी गणेशोत्सवात मोठ्या संख्येने गणेशभक्तांना काही प्रमाणात दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.

गणेशमूर्तींचे विसर्जन करताना जलप्रदूषण होऊ नये, तसेच नैसर्गिक जलस्रोतांचे संरक्षण व्हावे, यासाठी POP मूर्तींच्या विसर्जनावर निर्बंध घालण्याचा मुद्दा अनेक वर्षांपासून चर्चेत आहे. POP पाण्यात सहज विरघळत नसल्याने त्यापासून निर्माण होणारा गाळ आणि इतर अवशेष जलस्रोतांवर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी मातीच्या मूर्तींचा वापर करण्यावर प्रशासनाकडून भर दिला जातो.

कृत्रिम तलावांचा पर्याय महत्त्वाचा

न्यायालयीन निर्देशांनुसार सहा फुटांपर्यंतच्या POP मूर्तींसाठी कृत्रिम तलावांचा पर्याय उपलब्ध ठेवण्यात आला आहे. या व्यवस्थेमुळे अशा मूर्तींचे विसर्जन थेट नैसर्गिक तलाव, नदी किंवा समुद्रात करण्याऐवजी प्रशासनाने तयार केलेल्या कृत्रिम विसर्जनस्थळी करता येणार आहे.

मुंबईसारख्या दाट लोकवस्तीच्या शहरात विसर्जनाच्या दिवशी मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होते. त्यामुळे नैसर्गिक जलस्रोतांवरील ताण कमी करण्यासाठी कृत्रिम तलावांची व्यवस्था महत्त्वाची ठरते. तसेच विसर्जनानंतर मूर्तींचे अवशेष आणि गाळ यांची विल्हेवाट अधिक नियंत्रित पद्धतीने लावता येते.

पर्यावरण आणि धार्मिक परंपरेमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न

गणेशोत्सव हा महाराष्ट्रातील प्रमुख धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव आहे. त्यामुळे गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाच्या परंपरेला बाधा न आणता पर्यावरणाचे संरक्षण करण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर असते. न्यायालयाच्या निर्देशांमुळे धार्मिक परंपरा आणि पर्यावरणीय नियम यांच्यात समतोल साधण्याचा प्रयत्न होत असल्याचे मानले जात आहे.

तरीही गणेशभक्तांनी शक्यतो शाडू माती किंवा पर्यावरणपूरक साहित्यापासून तयार केलेल्या मूर्तींना प्राधान्य द्यावे, असे आवाहन पर्यावरणप्रेमी आणि प्रशासनाकडून सातत्याने केले जाते.

महापालिकेसमोर व्यवस्थापनाचे आव्हान

मुंबईत गणेशोत्सवाच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर घरगुती तसेच सार्वजनिक गणेशमूर्तींचे विसर्जन केले जाते. त्यामुळे कृत्रिम तलावांची संख्या, त्यांची योग्य ठिकाणी उपलब्धता, सुरक्षा व्यवस्था, वाहतूक नियोजन आणि विसर्जनानंतरची स्वच्छता या सर्व बाबी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.

कृत्रिम तलावांमध्ये विसर्जनाची सुविधा उपलब्ध करून दिल्यास समुद्रकिनारे आणि इतर नैसर्गिक जलस्रोतांवरील विसर्जनाचा भार कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र या तलावांची पुरेशी संख्या आणि योग्य व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.

गणेशभक्तांनी नियमांचे पालन करण्याचे आवाहन

गणेशोत्सवात मूर्तीची उंची, मूर्तीचे साहित्य आणि विसर्जनाचे ठिकाण यासंदर्भात प्रशासनाकडून वेळोवेळी मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या जातात. त्यामुळे गणेशभक्तांनी न्यायालयीन निर्देश तसेच स्थानिक प्रशासनाच्या नियमांचे पालन करूनच विसर्जन करावे, असे आवाहन करण्यात येत आहे.

विशेषतः सार्वजनिक ठिकाणी गर्दी होऊ नये आणि विसर्जन प्रक्रियेदरम्यान पर्यावरणाला कमीतकमी हानी पोहोचावी, यासाठी प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

आगामी गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाचा निर्णय

गणेशोत्सव जवळ येत असताना POP मूर्तींच्या विसर्जनाबाबत उच्च न्यायालयाने कृत्रिम तलावांचा पर्याय कायम ठेवल्याने या विषयावरील संभ्रम काही प्रमाणात दूर होण्याची शक्यता आहे. आता मुंबई महापालिका आणि संबंधित यंत्रणांना कृत्रिम तलावांची व्यवस्था, स्वच्छता आणि विसर्जनानंतरच्या अवशेषांची विल्हेवाट यांचे योग्य नियोजन करावे लागणार आहे.

सहा फुटांपर्यंतच्या POP गणेशमूर्तींसाठी कृत्रिम तलावांचा पर्याय उपलब्ध राहणार असल्याने गणेशभक्तांना सुविधा मिळण्याबरोबरच नैसर्गिक जलस्रोतांचे संरक्षण करण्याच्या दृष्टीनेही ही व्यवस्था महत्त्वाची ठरणार आहे.